КОНСТИТУЦИЯЛЫҚ ЖАҢҒЫРУ: ӘДІЛЕТТІ ЖӘНЕ ПРОГРЕССИВТІ ҚАЗАҚСТАННЫҢ ИНСТИТУЦИОНАЛДЫҚ НЕГІЗІ

Қазақстан дамуының жаңа кезеңінде Конституциялық реформа тек құқықтық өзгеріс емес, мемлекеттік жүйенің сапалық жаңғыруы ретінде ұсынылып отыр. Қазіргіжаһандықгеосаяситурбуленттілік, ішкіәлеуметтіксұраныстыңартуыжәнебасқарутиімділігінедегенқоғамдықталап – осыныңбарлығыжаңаинституционалдықшешімдердіқажететеді.

«ӘділеттіжәнепрогрессивтіҚазақстанныңхалықтықКонституциясыүшін» коалициясыныңОйылаудандықтөрағасыретінде мен жаңа Конституция жобасынэволюциялықмодернизацияныңқисындыжалғасыдепбағалаймын. Бұлқұжатмемлекеттітүбегейліөзгертугеемес, оны институционалдықтұрғыданжетілдіругебағытталған. Оныңөзегінде – құқықүстемдігі, биліктармақтарыныңтеңгеріміжәнеазаматтыңконституциялықмәртебесіннақтылаужатыр.

Конституция үстемдігіжәнеқұқықтықайқындық

Құқықтықмемлекеттіңіргетасы – Конституцияныңжоғарызаңдықкүші. Ұсынылыпотырғанредакциядабұлқағиданақтыәріайқынсақталады. Конституциялықнормалардыңтікелейқолданылуымемлекеттікоргандарүшін де, азаматтарүшін де құқықтықбағдардыайқындайды.

Халықаралыққұқық пен ұлттықзаңнаманыңарақатынасы да нақтытұжырымдалады. Қазақстанхалықаралықміндеттемелерінқұрметтейотырып, Конституция үстемдігінқамтамасызетеді. Бұл – егемендіктіқұқықтықтұрғыданбекемдеуәріхалықаралықсеріктестіккеашық болу арасындағытеңгерім.

Құқықтықайқындық – тек заңгерлік категория емес. Олинвестициялықсенімнің, экономикалықтұрақтылықтыңжәнеазаматтыққауіпсіздіктіңнегізі. Осы тұрғыданалғанда, жаңа редакция мемлекеттіңқұқықтықтұрақтылығынұзақмерзімгебекітугебағытталған.

Биліктармақтарыныңтеңгерімі: жауапкершілікархитектурасы

Конституциялықөзгерістердіңмаңыздыбағыты – биліктармақтарыарасындағыөкілеттіктердінақтылау. Парламенттіңрөлінкүшейту, заңшығарусапасынарттыружәнеатқарушыбиліктіңесептілігіннақтылау – басқарутиімділігінарттыруғабағытталғанқадамдар.

Заңжобаларынталқылаурәсімдерінжетілдіру, көпсатылысараптамаенгізу – формализмненмазмұндықсапағакөшугемүмкіндікбереді. Бұл – саясимәдениеттіңөсуініңкөрсеткіші.

Қоғамдықбақылауинституттарының, оныңішіндеХалықКеңесініңөкілеттіктерінкеңейту – мемлекет пен қоғамарасындағыдиалогтыинституционалдықдеңгейгекөтереді. Ашықтық пен есептілікартқанжердебасқарусапасы да жоғарылайды.

Адам құқығы – мемлекеттіксаясаттыңөлшемі

Жаңа Конституция жобасыныңгуманистіксипатыайқын. Адам құқықтары мен бостандықтарыныңбасымдығы тек декларация ретіндеемес, нақтықұқықтықкепілдіктерарқылыбекітіледі.

Балалардыңқұқықтарынқорғау, отбасыинститутыныңмәртебесіннақтылау, әлеуметтікәділеттілікқағидаттарынкүшейту – мемлекеттіңәлеуметтікжауапкершілігінарттырады.

Мемлекеттіңсапасыоныңэкономикалықкөрсеткіштеріменғанаемес, азаматтардыңқұқықтыққорғалудеңгейіменөлшенеді. Бұлтұрғыданалғанда, ұсынылыпотырғаннормаларқоғамдықсенімдінығайтуғабағытталған.

Аймақтықдеңгейдегітүсіндіружұмысы: тәжірибе мен диалог

Конституциялықреформаныңтабыстыболуы – оныңқоғамтарапынантүсінілуінетікелейбайланысты. Ойылауданында коалиция жұмысы осы қағидағасүйеніпжүргізілуде.

Бізкәсіпкерлермен, педагогтармен, студент жастармен, спорт саласыныңмамандарымен, әлеуметтікқызметкерлерменжәнеауылтұрғындарыментұрақтыкездесулерөткіздік. Ақжар, Қараой, Құбасай, Қаракемер, КөсембайауылдарындағыжиындардажаңаКонституцияныңнақтынормаларыталқыланып, тұрғындардыңұсыныстарытыңдалды.

Мемлекеттікмекемелерде, білім беру ұйымдарында, кәсіптікколледждежәнеәлеуметтікорталықтардаөткізілгенкездесулеразаматтардыңқұқықтықсауаттылығынарттыруғабағытталды. Ауылақсақалдарыныңүйлерінеарнайыбарып, ағабуынөкілдеріменпікіралмасу – халықтықсипаттыңнақтыкөрінісіболды.

Бұлтәжірибебіршындықтыкөрсетеді: Конституция – тек заңмәтініемес, олқоғамдықкелісім. Оләразаматтыңболашағынақатысты.

Жеке аналитикалықкөзқарас

Мен жаңаКонституцияны радикализм емес, жауапты реформизм депбағалаймын. Құжатмемлекеттікқұрылымдышайқалтпай, оны заманталаптарынабейімдейді.

Биліктармақтарының тепе-теңдігі, қоғамдықбақылаудыңкүшеюі, заңсапасыныңартуыжәнеадамқұқықтарыныңнақтыкепілдігі – осыныңбарлығысенімгенегізделгенбасқарумоделінқалыптастырады.

ӘділеттіжәнепрогрессивтіҚазақстан – ұранемес, институционалдықмәдениет. Олтұрақтықұқықтықжүйе, жауаптыбилікжәнебелсендіазаматтыққоғамарқылығанажүзегеасады.

Конституциялық реформа – осы мәдениеттіңқұқықтықнегізінқалыптастыруғабағытталғанстратегиялыққадам.

Қорытынды

Қазақстанүшінбүгінгібастыміндет – тұрақтылық пен жаңғырудыүйлестіру. ҰсынылыпотырғанКонституциялықөзгерістер осы екімақсаттыңтоғысындатұр.

Бұл реформа мемлекеттіңберіктігінәлсіретпейді, керісінше, оны институционалдықтұрғыданнығайтады. Құқықүстемдігіне, жауапкершіліккежәнеқоғамдықсенімгенегізделгенжүйеғанаұзақмерзімді даму траекториясынқамтамасызетеді.

Ойылаудандықкоалициясыөзжұмысынжалғастырабереді. Біздіңмақсат – әразаматтыңсаналытаңдаужасауынажағдайжасаужәнеКонституциялықреформаныңмәнінтереңтүсіндіру.

Меніңберіксенімім – жаңа Конституция Қазақстанныңәділетті, тұрақтыжәнепрогрессивтідамуынаберікқұқықтықнегізқалайды.

Еркін ЖИЕНАЛИН,

«Әділетті және прогрессивті Қазақстанның халықтық Конституциясы үшін!» Ойыл аудандық коалициясының төрағасы.